De Inca en zijn rijk

Inca Athahualpa

Zo ben ik afgebeeld door een anoniem gebleven kunstenaar.

Mijn voorgangers  <<dit wordt verder uitgewerkt>>

1. Manco Capac

Manco Capac was de legendarische stichter van de Inca dynastie in Peru en de Cuzco dynastie in Cuzco. De legende en historie van deze mythische figuur zijn bijzonder verwarrend, in het bijzonder aangaande zijn heerschappij over Cuzco. In één legende is hij de zoon van Tici Wiraqocha. In een ander groeit hij op in de dieptes van het Titicacameer bij de zonnegod Inti. Echter, gewone mensen was het niet toegestaan om de naam van Wiraqocha uit te spreken, wat wellicht een verklaring kan zijn voor de behoefte aan twee stichtingslegendes in plaats van alleen de eerste.
Er waren ook nog verschillende mythes over Manco Capac en zijn greep naar de macht. Een mythe verhaalt over Manco Capac en zijn broer Pachacamac, zonen van de zonnegod Inti. Manco Capac werd zelf aanbeden als een vuur- en zonnegod, en werd samen met zijn broer door zijn vader naar de aarde gestuurd. Zij verschenen uit de grot van Pacaritambo met een gouden staf genaamd tapac-yauri. Hun opdracht was om een zonnetempel te bouwen op de plaats waar de staf in de aarde zou zinken, ter ere van hun vader, de zonnegod Inti. Om naar Cuzco te komen, waar de tempel gebouwd zou worden, reisden ze door ondergrondse gangen. Tijdens deze reis werd één van Manco’s broers, en mogelijk een zuster, in steen veranderd (huaca).
In een variatie op deze mythe verschijnen Manco en zijn broers en zusters uit de wateren van het Titicacameer.
In de Wiraqocha legende was Manco Capac de zoon van Tici Wiraqocha van Pacari-Tampu, huidig Pacaritambo, zo’n 25 km ten zuiden van Cuzco. Hij en zijn broers (Ayar Anca,Ayar Cachi, en Ayar Uchu); en zijn zusters (Mama Ocllo, Mama Huaco, Mama Raua, and Mama Cura) verenigden hun volk met de tien ayllu die ze op hun reizen hadden ontmoet, om de stammen van de Cuzco vallei te onderwerpen. Deze legende bevat ook een gouden staf, gegeven aan Manco door zijn vader. De verslagen variëren, maar volgens sommige versies van de legende verraadt de jaloerse, jonge Manco zijn oudere broers en vermoordt hen, om zo de enige heerser over Cuzco te worden.

2. Sinchi Roca
(a.k.a. Cinchi Roca; Quechua Sinchi Roq’a Inka “valorous generous Inca”) was the second Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around 1230 CE, though as early as 1105 CE according to some) and a member of the Húrin dynasty. He was the son and successor of Manco Capac and the father of Lloque Yupanqui. His wife’s name was Mama Cora.
The Kingdom of Cuzco would later become Tahuantinsuyu (or the Inca empire) under the rule of Pachacuti. In one of the Inca foundation myths, Sinchi Roca led his family to the valley of Cuzco.
The chronicler Pedro Cieza de León states that Sinchi Roca built terraces and imported enormous quantities of soil in order to improve the fertility of the valley.
Sinchi is known for the story of Teuotihi. Teuotihi was an Inca diplomat sent to a neighboring kingdom to deliver a message. However, he was promptly killed on arrival and sent back to Sinchi Roca, headless. This prompted a war and a decisive Inca victory at the Battle of Mauedipi. While in Inca legend this led to the dominance of Cuzco over the surrounding valleys, archaeological evidence and the testimony of other groups points to the continued insignificance of the Inca under his rule.
Sinchi came to be used as the title for a mayor or local ruler, while Capac, one of his father’s names, became the title for a warlord.
3. Lloque Yupanqui
(Quechua Lloq’e Yupanki Inka “left-handed accountant Inca”) was the third Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around CE 1260) and a member of the Hurin dynasty. He was the son and successor of Sinchi Roca and the father of Mayta Capac. His wife’s name is variously given as Mama Cahua (Quechua Mama Qawa) or Mama Cora Ocllo.

Although some chronicles attributed minor conquests to him, others say that he did not wage any wars, or that he was even occupied with rebellions. He is said to have established the public market in Cuzco and built the Acllahuasi. In the days of the Inca Empire, this institution gathered young women from across the empire; some were given by the Inca as concubines to nobles and warriors and others were dedicated to the cult of the sun god. Sometimes they were simply servants.
4. Maita Capac

(Quechua Mayta Qhapaq Inka) was the fourth Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around 1290 CE) and a member of the Hurin dynasty. As son of Lloque Yupanqui, he was his heir and the father of Capac Yupanqui. His wife’s name is given as Mama Tankariy Yachiy or Mama Cuca.

The chroniclers describe him as a great warrior who conquered territories as far as Lake Titicaca, Arequipa, and Potosí. In fact, his kingdom was still limited to the valley of Cuzco. His great military feat may have been the subjugation of another tribe in the valley, the Alcaviza.
5. Capac Yupanqui

Quechua Qhapaq Yupanki Inka, “splendid accountant Inca”) was the fifth Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around CE 1320) and the last of the Hurin dynasty. He was the son and successor of Mayta Capac. His wife Mama Cusi Hilpay or Qorihillpay was the daughter of the lord of Anta, previously a great enemy of the Incas. His son, founder of the Hanan dynasty, was Inca Roca.

In legend he is a great conqueror; the chronicler Juan de Betanzos says that he was the first Inca to conquer territory outside the valley of Cuzco– which may be taken to delimit the importance of his predecessors. Garcilaso de la Vega reports that he improved the city of Cuzco with many buildings, bridges, roads, and aqueducts.
6. Inca Roca

Quechua Inka Roq’a, “magnanimous Inca”) was the sixth Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around CE 1350) and the first of the Hanan (“upper”) dynasty. His wife’s name was Mama Michay, and his son was Yahuar Huacac.

His father was the Inca Capac Yupanqui, but his heir apparent (by his wife Cusi Hilpay) was his son Quispe Yupanqui. After Capac Yupanqui’s death, however, the hanan moiety rebelled against the hurin, killed Quispe Yupanqui, and gave the throne to Inca Roca, son of another of Capac Yupanqui’s wives, Cusi Chimbo. Inca Roca moved his palace into the hurin section of Cuzco.

In legend, he is said to have conquered the Chancas (among other peoples), as well as established the yachaywasi, schools for teaching nobles. More soberly, he seems to have improved the irrigation works of Cuzco and neighboring areas, but the Chancas continued to trouble his successors.
7. Yahuar Huacac

Quechua Yawar Waqaq Inka, “blood-crying Inca”) was the seventh Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around CE 1380) and the second of the Hanan dynasty. His wife’s name was Mama Chikya or Chu-Ya. His father was Inca Roca, and his son was Viracocha.

His name refers to a story that he was abducted at the age of eight by the Ayarmaca, crying tears of blood over his predicament. He eventually escaped with the help of one of his captor’s mistresses.

During this period, the Incas had their final struggle with the Chancas (whose capital was Abancay, now in the neighboring region of Apurímac). However, for one set of chroniclers, Yahuar Huacac abandoned Cuzco under the furious Chanca attack, and his son Viracocha saved the city by defeating them; for another set, it was Viracocha who retreated, and his son Pachacuti who was victorious.

Unlike other Incas, he seems to have done little building in Cuzco, neglecting even to build his own palace, something expected of an Inca.

8. Inca Viracocha

(Quechua Wiraqocha, the name of a god) was the eighth Sapa Inca of the Kingdom of Cuzco (beginning around 1410) and the third of the Hanan dynasty. His father was Yahuar Huacac, and his son was Pachacuti. His original name was Hatun Tupaq or Ripaq; he was named after the god Viracocha after having visions of the god. His wife’s name was Mama Runu.

He was involved in the final struggle between the Incas and the Chancas (of modern-day Apurímac, west of Cuzco). Unfortunately, chroniclers differ on whether he was a hero or a coward. According to some, such as Inca Garcilaso de la Vega, his father Yahuar Huacac abandoned the capital under the attack of the Chancas; Viracocha defeated the enemy and saved the city. Others, such as Pedro Cieza de León and Juan de Betanzos, claim that Viracocha abandoned the city and that his son Pachacuti saved it.

One chronicler, Sarmiento de Gamboa, states that Viracocha was the first Incan to rule the territories he conquered while his predecessors were merely content with raiding and looting them.

9. Pachacuti-Inca-Yupanqui

or Pachacutec; Quechua Pachakutiq, literally “world-turner”, i.e. “world-transformer”) was the ninth Sapa Inca (1438-71/2 CE) of the Kingdom of Cuzco, which he transformed into an empire, Tawantinsuyu. He began the era of conquest that, within three generations, expanded the Inca dominion from the valley of Cuzco to nearly the whole of civilized South America. He was the fourth of the Hanan dynasty, and his wife’s name is given as Mama Anawarkhi or Coya Anahurque. Their son was Tupac Inca Yupanqui. Their other son was Prince Yupanqui, who married Coya Chimpu Cello, the parents of Prince Inca Tupac Yupanki, who married Mama Cello, the parents of Princess Beatriz Tupac Yupanqui, wife of Conquistador Pedro Álvarez de Holguín, son of Pedro Álvarez Golfín and wife Constanza de Aldana, and had female issue (ancestors of José Gervasio Artigas and Gabriel Antonio Pereira and three times ancestors of Princess Maxima of the Netherlands).

His given name was Cusi Yupanqui and he was not supposed to succeed his father Inca Viracocha who had appointed his brother Urco as crown prince. However in the midst of an invasion of Cuzco by the Chankas, the Incas’ traditional tribal archenemies, Pachacuti had a real opportunity to demonstrate his talent. While his father and brother fled the scene Pachacuti rallied the army and prepared for a desperate defense of his homeland. In the resulting battle the Chankas where defeated so severely that legend tells even the stones rose up to fight on Pachacuti’s side. Thus “The Earth Shaker” won the support of his people and the recognition of his father as crown prince and joint ruler.

Statue of Pachacutec and town cathedral from the main square of Machu Picchu pueblo.

Statue of Pachacutec and town cathedral from the main square of Machu Picchu pueblo.

After his father’s death Pachacuti became sole ruler of the Incan empire. Immediately he initiated an energetic series of military campaigns which would transform the small state around Cuzco into a formidable nation. His conquests in collaboration with Tupac Yupanqui (Pachacuti’s son and successor) where so successful that the 9th Incan emperor is sometimes referred to as “The Napoleon of the Andes.” When Pachacuti died in 1471 the empire stretched from Chile to the south and Ecuador to the north also including the modern countries of Peru and Bolivia as well as most of northern Argentina.

Pachacuti also reorganized the new empire, the Tahuantinsuyu or “the united four provinces.” Under his system, there were four apos that each controlled one of four provinces (suyu). Below these governors were t’oqrikoq, or local leaders, who ran a city, valley, or mine. By the time of the Spanish conquest of Peru, each apo had around 15 t’oqrikoq below him, but we can assume there were fewer when Pachacuti first organized this system. He also established a separate chain of command for the army and priesthood to establish a system of checks and balances on power.

Pachacuti rebuilt much of Cuzco, designing it to serve the needs of an imperial city, and indeed as a representation of the empire. There was a sector of the city for each suyu, centering on the road leading to that province; nobles and immigrants lived in the sector corresponding to their origin. Each sector was further divided into areas for the hanan (upper) and hurin (lower) moieties. The Inca and his family lived in the center; the more prestigious area. Many of the most renown monuments around Cuzco, such as the great sun temple of Coricancha or the “fortress” of Sacsayhuamán, were constructed during Pachacuti’s reign.

Despite Pachacuti’s political and military talents, he did not improve upon the system of choosing the next Inca. His son became the next Inca without any known dispute, but in future generations the next Inca had to gain control of the empire by winning enough support from the apos, priesthood, and military to either win a civil war or intimidate anyone else from trying to wrest control of the empire. Pachacuti is also credited with having displaced hundreds of thousands in massive programs of relocation and resettling to occupy the remotest corners of his empire. These forced colonists where called mitimaes and represented the lowest place in the Incan social ladder. In a way the Incan imperial government was highly despotic and repressive. Machu Picchu is believed to date to the time of Pachacuti.

In Quechua, Pachakutiq means he who changes the world. During his reign, Cuzco grew from a hamlet into an empire that could compete with, and eventually overtake, the Chimu.

Pachacuti was a poet and author the Sacred Hymns of the Situa city purification ceremony.

Pachacuti is considered as somewhat of a national hero in modern Peru. During the 2000 Presidential elections candidate, the mestizo Indian population gave Alejandro Toledo the nickname Pachacuti.
10. Topa Inca Yupanqui

a.k.a. Topa Inca) Quechua: ‘Tupaq Inka Yupanki’ (literally “noble Inca accountant”) was the tenth Sapa Inca (1471-93 CE) of the Inca Empire, and fifth of the Hanan dynasty. His father was Pachacuti, and his son was Huayna Capac.

His father appointed him to head the Inca army in 1463. He extended the realm northward along the Andes through modern Ecuador, and developed a special fondness for the city of Quito, which he rebuilt with architects from Cuzco. During this time his father Pachacuti reorganized the kingdom of Cuzco into the Tahuantinsuyu, the “four provinces”.

He became Inca in his turn upon his father’s death in 1471, ruling until his own death in 1493. He conquered Chimor, which occupied the northern coast of what is now Peru, the largest remaining rival to the Incas.

The Pacific expedition theory

In the a Pacific expedition theory, Tupac Inca Yupanqui is also credited with leading a roughly 10-month-long voyage of exploration into the Pacific around 1480, although many have regarded this as a fabrication. The voyage is mentioned in the History of the Incas by Pedro Sarmiento de Gamboa in 1572. [1] Reportedly visiting islands he called Nina chumpi (“Fire Island”) and Hahua chumpi (or Avachumpi, “Outer Island”), which are sometimes identified with the Galápagos Islands and occasionally with Polynesia. Pedro Sarmiento described the expedition as follows:

…there arrived at Tumbez some merchants who had come by sea from the west, navigating in balsas with sails. They gave information of the land whence they came, which consisted of some islands called Avachumbi and Ninachumbi, where there were many people and much gold. Tupac Inca was a man of lofty and ambitious ideas, and was not satisfied with the regions he had already conquered. So he determined to challenge a happy fortune, and see if it would favour him by sea. …
The Inca, having this certainty, determined to go there. He caused an immense number of balsas to be constructed, in which he embarked more than 20,000 chosen men. …
Tupac Inca navigated and sailed on until he discovered the islands of Avachumbi and Ninachumbi, and returned, bringing back with him black people, gold, a chair of brass, and a skin and jaw bone of a horse. These trophies were preserved in the fortress of Cuzco until the Spaniards came. The duration of this expedition undertaken by Tupac Inca was nine months, others say a year, and, as he was so long absent, every one believed he was dead.

It has been suggested that one of the islands was Easter Island where oral traditions have been claimed to record a group of long-eared hanau eepe coming to the island from an unknown land.[2] The natives were obviously not unaccustomed with sea-going ships when Jakob Roggeveen arrived there (despite not being able to build them themselves as by then the island had been devoid of sufficient quantities of larger trees for some time), and there are indications – South American microorganisms in the lake sediment of Rano Raraku appearing at a compatible date, the nga’atu/totora bulrush otherwise known from Lake Titicaca of which still-living plants were used by the Incans for thatching ship superstructures, and possibly the Incan-style masonry of Ahu Vinapu) – suggesting that at least one stray ship from the exploring fleet may have indeed happened upon Easter Island. Intriguingly, Easter Island genealogies mentions a Tupa Ariki (“Prince/King Tupa”) who has been (controversially) conjectured to have ruled around 1485 for a short time and then left by ship.

There exists an oral tradition on Mangareva in the Tuamotus, telling of an incident during the reign of the brothers Tavere and Taroi (which are, however, presumed to have ruled at a considerably earlier date, though this is not based on exact data) where an important chief named Tupa with skin redder than the Mangarevans’ arrived with many ships from the East. The Incan legends, on the other hand, speak of “black people” and artifacts being brought back from Nina and Hahua chumpi. The artifacts, unfortunately, seem to have been lost after the Spanish conquest. While there are some discrepancies between the legends and known fact, these can be the result of oral transmission over several generations. From what is known about the shipbuilding and seafaring skills of the peoples involved, such a voyage would have been at least technically possible.
11. Huayna Capac

(Quechua Wayna Qhapaq “splendid youth”) was the eleventh Sapa Inca (14641527) of the Inca Empire and sixth of the Hanan dynasty. He was the successor to Tupac Inca Yupanqui. His legitimate wife (and full-blooded sister) was Coya Cusirimay. The pair produced no male heirs, but Huayna Capac produced as many as 50 or more children with other women, including Ninan Cuyochi, Huáscar, Atahualpa, Tupac Huallpa, Manco Inca Yupanqui and Pawllu Inca — all of whom could be said to be his successors.

Huayna Capac extended the Inca empire (Tahuantinsuyu) significantly to the south into present-day Chile and Argentina. For many years he and his armies fought to annex territories North of his empire in what is now Ecuador (and a small region of Colombia) to the northernmost province, Chinchaysuyo. The capital city of the empire was far to the south in Cuzco, and Huayna Capac hoped to establish a northern stronghold in the city of Quito.

Huayna Capac died around 1527 on the Northern Frontier of the empire after the long-fought Quito Wars. He likely died of the smallpox epidemic that had already decimated the capital, Cuzco, though some evidence suggests Bartonellosis was to blame. Both Huayna Capac and his oldest son, Ninan Cuyochi died. Huáscar was already working to overthrow the leadership of his brother Ninan when he learned of his death. Huáscar quickly secured power in Cuzco and had his brother Atahualpa arrested. But Atahualpa escaped from his imprisonment with the help of his wife and began securing support from Huayna Capac’s best generals, who happened to be near Quito, the nearest major city. Atahualpa won the ensuing civil war, killing his brother, but it was at this time that Spanish conquistadors began arriving in South America. The conquistadors used deceit to capture Atahualpa on his way back to Cuzco, copying an earlier exploit in Mesoamerica. A series of missteps by Atahualpa’s generals following his capture led to the quick downfall of the empire.
12. Huascar

Inti Cusi Huallpa Huáscar (Quechua: Waskhar, or “Sun of Joy”; 15031532) was Sapa Inca of the Inca empire from 1527 to 1532 AD, succeeding his father Huayna Capac and brother Ninan Cuyochi, both of whom died of smallpox while campaigning near Quito.

After the conquest, the Spanish put forth the idea that Huayna Capac may have intended Huáscar to be the Emperor, and his brother Atahualpa to be the governor of the Quito province. Then Huayna Capac and his initial heir Ninan Cuyochi died prematurely without naming a successor. Without a clear line of succession, a war broke out between Huáscar and his brother Atahualpa. However, this does not fit the reality of what we know about Inca succession. The Inca monarchy did not have clear lines of succession like the Spanish monarchy. The most powerful child would simply claim the throne, if necessary by force. This worked because Pachacuti had instituted a split inheritance system. As in the Chimu system it was modeled after, the inheritance of any powerful ruler was split. One child got the title while all the property of the ruler was split among the remaining children and the ruler’s spouse. This usually prevented the types of civil war that broke out between Huáscar and Atahualpa.

The Chronicler Juan de Betanzos who provides us with most of the information pertaining to the Huáscar-Atahualpa civil war outlines Huáscar’s tyranny. This may be a slightly biased account, as Betanzos’s wife, on whose testimony much of his chronicle is based was previously married to Atahualpa. Betanzos outlines how Huáscar would seize his lord’s wives if they took his fancy. More importantly, he seized both the Lands of the Previous Incas and the Lands of the Sun. In Incan society, the lands of previous dead Incas remained part of their household to support their divine-like cult. Similarly lands were reserved for the worship of the Sun. In this way, Huáscar’s seizure represented his disrespect and insensitivity for Inca religion. Huáscar then declared war on Atahualpa. The battles reported by Betanzos talk of Quizquiz (Atahualpa’s commander) leading armies of 100,000 men with armies of 60,000 men supporting Huáscar. This demonstrates the numerical potential of Incan armies. Betanzos’s account also enlightens us on the bloody nature of Incan wars. Atahualpa’s punishment of the Canares saw him rip the hearts from their chiefs and force their followers to eat them, as well as killing babies in the wombs of pregnant women. The war was uncompleted, with Atahualpa in the clear ascendancy on Pizarro’s arrival. However it was partly due to the ongoing civil war that Pizzaro was able to triumph. Firstly, the Incan armies were depleted from the civil war. Secondly, disunity can be demonstrated by Huáscar’s celebrations and in the celebrations of the province of Cuzco (loyalists to Huáscar) at Atahualpa’s capture. Furthermore, Atahualpa had Huáscar killed so that he was not in a position to offer Pizarro a larger ransom of gold than Atahualpa was offering for his own release.

13. Atahuallpa

Dit is het rijk in zijn gloriedagen. In feite heeft het in die omvang niet lang bestaan. Veel minder lang dan het Romeinse rijk bijvoorbeeld. In de regel wordt uitgegaan van een perode van 100 jaar waarover men authentieke gegevens heeft over de heerschappij van de Inca’s. Deze periode loopt van ongeveer 1430 tot 1532, het jaar van de onderwerping van het rijk door Pizarro.

Hieronder treft u het gebied aan wat ik zelf zou willen beschouwen als het ‘heartland’ van het rijk. Het is het gebied aan de oevers van de Urubambarivier. Iets ten noordwesten van Cuzco met als centrale stad Ollantaytambo. Iets verderop ligt Machu Picchu. De toegangswegen zijn natuurlijk van de laatste tijd. In mijn tijd kon men nog niet langs de rivier reizen. Van een spoorlijn was natuurlijk al helemaal geen sprake.  Ik heb altijd veel plezierige (romantische) herinneringen aan Ollantaytambo gehad.


Cuzco was natuurlijk de belangrijkste stad. Over de omvang van de stad in de periode van de laatste Inca is geen zekerheid. Maar we weten dat Pizarro in 1533 een vrij grote stad heeft aangetroffen.

Het huidige Cuzco

Centrum van Cuzco

Ik had de Spaanse conquistadores beter kunnen opwachten hier op eigen terrein dan ze met een groot leger aan te vallen in Cajamarca. Cajamarca is, zoals jullie ongetwijfeld weten, mijn Waterloo geworden. Maar ik bevond mij tijdens de inval van de Spaanse conquistadores helemaal niet in dit gebied.

Ik verbleef in Quito, terwijl mijn broer Huascar in Cuzco zat. Wij konden het niet bepaald goed met elkaar vinden, maar daarover later meer. Ik was bang dat de situatie in Peru snel zou verslechteren, aangezien ik geen vertrouwen koesterde in de kringen die zich rond mijn broer in Cuzco hadden verzameld. Of dat terecht was weet ik eigenlijk nog steeds niet, het probleem was echter dat dit wantrouwen wederzijds was. Het verhaal dat het Incarijk eerder ten val kwam door verscheurdheid binnen de eigen gelederen dan door de overmacht van de Spanjaarden is dus deels juist. De broedertwist tussen Huascar en mij heeft zeker een belangrijke rol gespeeld. Het heeft er alle schijn van dat de Spanjaarden hier lucht van hebben gekregen. Ik moet tot mijn schande bekennen dat de haast waarmee ik vanuit het noorden richting het hartland wilde optrekken meer te maken had met mijn wantrouwen jegens de Cuzco-factie rond mijn broer, dan met de gepercipieerde bedreiging die de conquistadores vormden voor het rijk.  Wij vormden met 20.000 manschappen een niet te veronachtzamen strijdmacht, maar wij hadden geen strategie ontwikkeld voor een gevecht in het noorden van het land. Om kort te zijn, wij liepen bij Cajamarca in een hinderlaag. Numeriek waren wij een overmacht, maar tactisch waren wij in het nadeel. Natuurlijk hadden de Spanjaarden vuurwapens en paarden, maar met een tactisch plan van onze kant waren deze indringers niet onverslaanbaar geweest.

Op een plein in Cajamarca trad ik op Pizarro toe. Naast hem stond een priester, Valverde geheten, met een bijbel in de hand. Deze priester vroeg mij, neen gebood mij, mij te bekeren tot het Christendom. Toen ik dat weigerde, en de bijbel voor zijn voeten wierp, was dat voor Pizarro het signaal om de aanval te openen. Dit was een lafhartige streek, aangezien ik Pizarro en zijn mannen niet vijandig tegemoet was getreden, hooguit argwanend. In de slachtpartij die toen volgde legden meer dan 6000 van mijn trouwste mannen het loodje.

Het was daar in Cajamarca dat ik door Pizarro gevangen werd genomen. Men zou mij vrijlaten wanneer er een losgeld werd betaald. Het losgeld, een ruime kamer gevuld met de mooiste gouden en zilveren voorwerpen, werd betaald. Maar zoals zo vaak het geval is, wanneer de begeerte van het goud de mensen heeft aangeraakt, verdwijnt elk mededogen. De zucht naar meer maakte de Spanjaarden dol. Men meende dat meer te kunnen krijgen door mij uit de weg te ruimen. Officieel heette het dat ik ter dood werd veroordeeld vanwege broedermoord (op Huascar). Ik zal de rol die ik bij de dood van Huascar heb gespeeld niet loochenen, maar de Spaanse aanklacht was natuurlijk hypocriet. Zo is geschied. De rest kunt u lezen in verschillende bronnen.  U vergeeft mij dat ik hier niet verder over uitweid. Het zou mij in de vreemde positie plaatsen als eerste mens in de geschiedenis een verslag te geven van zijn eigen overlijden.  Die primeur past mij niet.


Francisco Pizarro

Het verhaal wil dat Pizarro later spijt heeft gekregen van zijn handelwijze. Hij zou in zijn dagboek hebben geschreven dat de wijze waarop de Inca koning werd vermoord tot de gruwelijkste episodes hoort van de Spaanse overheersing in dit deel van de wereld. Mij zult u dat natuurlijk niet horen tegenspreken. Pizarro stierf 9 jaar na mij. Ik geloof eigenlijk wel dat hij oprecht berouw had.

De website van “Ollantaytambo, de living Inca city” is uit de lucht. Mocht dit langer gaan duren dan zal ik voor een vervangende kaart van het gebied zorgen. Hieronder de beloofde kaart.

Daaronder een provisorische oplossing met behulp van Google Earth. Wanneer u op de foto klikt dan komt het gebied in zijn geheel in beeld. Maar zoals gezegd, dit is maar provisorisch.


Nog een foto van Ollantaytambo


Huascarán (6767 m), een van de pilaren waarop het huis van Viracocha rust. In onze tijd was het een heilig oord waar niemand een voet dorst te zetten. Nu is het een nationaal park. Mogelijkheden voor wintersport zijn niet aanwezig. Dat heeft te maken met het feit dat de sneeuwgrens op 4800 meter hoogte ligt.  Inheemse indianen kunnen op die hoogte nog wel werkzaamheden verrichten maar toeristen komen al snel in ademnood. Trekking is wel mogelijk maar men moet zeer goed getraind zijn.

De vraag wordt vaak gesteld hoe wij konden heersen over een dergelijk groot, ontoegankelijk gebied. Het antwoord is, dat we dat eigenlijk ook niet goed konden. Bovendien waren wij nou niet bepaald geliefd in grote delen van het rijk. Voor onze tijd waren in het gebied al grote culturen geweest. Die hebben wij onderworpen. Het kost mij grote moeite om het ware verhaal te vertellen, maar eens zal dat toch moeten gebeuren. Ik zal daar binnenkort een begin mee maken.

Quipu (naar een artikel van Antje Christensen in Synthese 133: p. 159-172, 2002. Kluwer)

Ik wil nog eens iets vertellen over de achtergronden van de wijze waarop de Inca’s, die immers het schrift niet kenden, belangrijke zaken vastlegden in hun beroemde “touwtjesschrift”, de Quipu. Sommigen zijn van mening dat de Inca’s hierin ook hun wiskundige kennis vastlegden. Dat het Quipu een belangrijke rol speelde bij administatieve processen is ontegenzeglijk waar. Maar is er nog veel meer over te vertellen? Ik zal dat proberen te doen.


Het woord quipu betekent knoop in de Quechua taal. Door knopen in koorden te leggen werd dus informatie opgeslagen. Dat het hierbij ging om numerieke gegevens staat overigens wel vast. Dat valt op te maken uit de wijze waarop de knopen gelegd werden. Dat gebeurde in groepen, alsof er sprake is van een positiestelsel. Dat we nog wat over de quipu’s te weten zijn gekomen mag opmerkelijk heten, aangezien de koorden zelf vrij vergankelijk waren. De Spanjaarden hechtten niet veel waarde aan deze, in hun ogen, waardeloze strengen vezels. Ook van nature waren deze vezels natuurlijk aan rotting onderhevig. Quipus werden gemaakt van katoen of wol. Ze werden ‘gedoopt’ in verschillende kleurstoffen, en het is zondermeer duidelijk dat de kleurpatronen van de koorden een betekenis moeten hebben gehad.

Misschien dat er in totaal nog 600 quipus te zien zijn in de verzamelingen van alle musea van de wereld. De grootste verzameling bevindt zich in het Museum voor Volkenkunde in Berlijn. Het hoofdbestand van de quipu is een hoofdkoord ‘backbone’ die wat dikker is dan de andere koorden. Andere koorden worden met een oog bevestigd aan het hoofdkoord, en hangen daarmee a.h.w. aan dit hoofdkoord. Daarbij werden de volgende technieken en methoden toegepast (zie afbeelding)

Structuren van de Quipu

Het getalstelsel

De Inca’s kenden een positiestelsel met grondtal 10. Daarin komt het overeen met ons getalstelsel, maar de oorsprong is anders. Het decimale stelsel van de Inca’s, en van veel pre-Columbiaanse culturen, is gebaseerd op een combinatie van de dualiteit van even en oneven, en een indeling in groepen van vijf. De hele Inca administratie wordt gekenmerkt door groepen van 5 en 10. De cijfermatige weergave van de getallen in de quipu vond plaats in clusters van 1 tot 9 knopen.  De clusters waren van elkaar gescheiden door een kleine open ruimte op het touw. Vast staat dat de knopen in het cluster het dichtst bij de hoofdkoord de hoogste positie in het stelsel vertegenwoordigden. De knopen die de eenheden representeren bevonden zich aan het uiteinde van het touw. De wijze waarop de knopen in het touw werden gelegd verschilde ook iets. Dit is het best te illustreren aan de hand van de voorbeelden in de figuur hieronder.


De achtvormige knoop stond in ieder geval voor de eenmalige aanwezigheid van een knoop op de positie van de eenheidknopen, wat een ingewikkelde manier is om te zeggen dat deze stond voor het getal 1. Het lijkt er op dat men voor de knopen voor de eenheden op de laagste positie andere knopen gebruikte om daarmee aan te geven dat men ‘daar begon te tellen’. Dat dit niet zinloos is maakt de figuur duidelijk, je zou anders moeite hebben gehad het getal 354 te herkennen. Het staat vast dat de Inca’s de quipu’s ook gebruikten om getallen in tabellen weer te geven. Stel we hebben het hoofdkoord met daaraan vastgemaakt drie groepen van telkens drie secundaire koorden. De groepen representeren de kolommen en de afzonderlijke koorden in een groep de rijen. In onderstaande figuur is het idee weergegeven.

quipu-tabelSommatie over rijen en kolommen was ook mogelijk, maar het gaat te ver om daar op in te gaan. Veel van wat we weten over quipu’s komt uit de geschriften van Garcilaso de la Vega (over hem zal ik het nog zeker uitgebreid gaan hebben). Met de kennis die we nu hebben over het getalstelsel dat de Inca’s hanteerden is de vraag natuurlijk interessant of zij ook de “nul” kende. Garcilaso de la Vega beschrijft nergens een speciaal symbool voor het getal 0. Ook bestaat er geen woord voor in het Quechua. Sommigen beweren dat de Inca’s wel een besef van “niets” in hun getalsysteem hadden. Men zou natuurlijk kunnen zeggen dat de afwezigheid van een teken op een bepaalde positie de nul symboliseerde, maar dat is waarschijnlijk toch wat te kort door de bocht. In ieder geval is het zo dat, anders dan in de Hindoe of Arabische numerieke stelsels, er geen apart symbool bestond voor de 0. De belangrijkste bron als het gaat om de interpretaties van getallen in Quipus zijn Ascher en Ascher., een antropoloog en een wiskundige. Zij komen tot de conclusie dat de rekenkunde van de Inca’s in ieder geval de volgende onderdelen omvatte: Optelling, deling door integers (ook met rest), vermenigvuldiging van gehele getallen met gehele getallen, maar ook gehele getallen met breuken. Dat de Inca’s bekend waren met breuken kwam wel van pas bij de goudsmederij, waar zij natuurlijk met breuken te maken hadden bij het bepalen van de juiste legering.

Hoofdkoorden bevatten vaak de som van de knopen in de andere draden van de quipu. Ook in de taal komt de rekenwijze van de Inca’s tot uitdrukking. 21, in Quechua iskay chunka ujniyug betekent letterlijk twee (maal) tien (plus) een. Voor alle getallen gaat dit op. Voor “deling” bestaan er in het Quechua drie woorden: palqua = splitsen, rak’iy = scheiden, t’aqay = delen of herverdelen.  Het is bij het vergelijken van quipus met delingen niet altijd duidelijk welk begrip van “deling” in de quipu wordt uitgebeeld.


Hoewel alleen gehele getallen in quipu’s kunnen worden gerepresenteerd, zijn de meeste deskundigen het er over eens dat de Inca’s kennis hebben gehad van fracties en fractiewaarden (rationele getallen). Alleen al de kennis die de Inca’s bezaten op het gebied van het edelsmeden, en de kennis over de samenstelling van legeringen maakt dit zeer waarschijnlijk. Maar betekent dit dan dat de enige manier waarop het abstracte begrip van de verhouding tussen getallen zijn representatie krijgt in de samenstelling van de legering zelf? Zoiets als, deze kleur van het metaal (brons) komt overeen met een verhouding van, ik zeg maar wat, 4 delen koper op 1 deel tin. Wanneer men een dergelijk begrip (1/5 of 4/5) niet op een andere manier symbolisch kan weergeven zou dit de enig overblijvende manier zijn. Het blijft toch een raadsel hoe een grote beschaving als die van de Inca’s het heeft kunnen stellen zonder schrift. Ik behandel eerst het formalisme van de gewone deling met gelijke delen als uitkomst. Daarna zal ik laten zien dat de Inca’s met hun quipus ook delingen konden weergeven waarbij ongelijke delen voorkwamen.

Delen met gelijke delen.

Zoals gezegd kon alleen gebruik worden gemaakt van gehele getallen. Men moest de deling dus zoveel mogelijk ‘eerlijk’ verrichten. Wil je 100 delen door 2 dan kun je in quipu 2 koorden “van 50” gebruiken. Maar 100 delen door 6 kan in quipu alleen wanneer men 2 koorden van 16 en vier van 17 gebruikt (tenminste wanneer je eerlijk te werk wilt gaan). Komt eigenlijk neer op een “division” operatie gevolgd door een modulo deling waarbij de uitkomst van de laatste (de rest van de deling) opeenvolgend wordt gelegd bij de porties die na de deling zijn ontstaan (totdat er geen rest meer is). Ik beschrijf het hier zo expliciet omdat de Inca’s hun handelen (het neerleggen van de rekenkundige operaties in quipu) natuurlijk wel konden beredeneren. Aangezien quipu een belangrijke rol in het gehele administratieve systeem van de Inca’s speelde moest het handelen volgens bepaalde regels  geschieden, het moest met andere woorden geformaliseerd worden. Maar de Inca’s kenden hoogstwaarschijnlijk ook een begrip van delen waarbij ongelijke delen het resultaat waren.

Inca astronomie

De astronomie speelde een belangrijke rol binnen de Incacultuur. Dat blijkt uit de overleverde verhalen en uit de bouw van de steden, gebouwen, het wegennet en de indeling in sociale klassen. Omdat de Inca’s niet het schrift kenden, en dus niet hun kennis over de hemellichamen in geschrift konden weergeven, moeten we de informatie over hun astronomische kennis op andere manier zien te vergaren. De astronomie was verweven met hun religie en met het dagelijkse leven. In het kort komt het er op neer dat de Inca’s voor alles wat ze aan de hemel zagen een tegenpool in het aardse leven opriepen. Zo is de Sapa Inca (Incakoning) de belichaming van de zonnegod op aarde. De zonnegod was de kracht achter alles wat in de hemel en op aarde gebeurde, de Sapa Inca was de centrale figuur in het rijk. Alles draaide om hem, en dat kwam tot uitdrukking in de verhoudingen tussen de verschillende maatschappelijke klassen, van centrum (dicht bij de Inca) tot de periferie (de eenvoudige landarbeiders). De zon is het middelpunt en de sterren en de andere hemellichamen draaien in het kosmische spel mee. Zo ook de gewone mensen in het maatschappelijke leven van alle dag. De vergelijking van elke afzonderlijke mens met een ster aan het firmament komt in de overleverde verhalen terug. De idee van de aardse samenleving als een afspiegeling van de kosmos is niet een idee dat men alleen bij de Inca’s aantreft. Ook de oude Egyptenaren hanteerden dit beeld. In een dergelijk wereldbeeld hebben alle belangrijke objecten aan de hemel hun equivalent op aarde.

Maar de Inca’s keken ook echt naar de sterrenhemel. Niet verwonderlijk natuurlijk. Wij zijn hier in het van licht vergeven stadsmilieu al lang vergeten hoe mooi die sterrenhemel kan zijn. Neen, dan de Inca’s uit het hooggebergte van de Andes. Het is haast niet voor te stellen hoe helder die sterren (en de melkweg natuurlijk) schenen in die heldere vrieslucht boven de Andes. Hoe mooi de nacht ook mag zijn in het Andesgebied, de Inca’s ontwaarden in de sterrenhemel ook donkere voortekenen van gebeurtenissen die hen konden bedreigen. Welke ons bekende verschijnselen dat dan waren (naast eclipsen) valt moeilijk te zeggen. Kometen liggen natuurlijk voor de hand, naast meteorietenzwermen. Kometen hebben volken vaak angst ingeboezemd. Maar in het geval van de Inca’s weten w daar gewoon te weinig van. Wat we wel weten is dat ze de jaarlijkse bewegingen van de zon, en de maandelijkse van de maan nauwgezet in de gaten hielden. Daar zijn natuurlijk op de eerste plaats de solstitia, de zonnewendes. Capac Raymi (het midzomerfeest in december) en Inti Raymi (midwinterfeest in juni). Het vastleggen van de bewegingen van de zon gebeurde met behulp van speciale stenen plateaus (intihuatana). Zonsopkomst, zonsondergang, en doorgang van de zon door het zenith (twee maal per jaar, 30 oktober en 13 februari in Cuzco), de inca’s hielden het nauwkeurig bij. Daarvoor werd natuurlijk ook weer gebruik gemaakt van de Quipu’s.

De maan werd vooral gebruikt om de maankalender te berekenen. De maankalender was van belang voor het gewone volk. De wisselende schijngestalten van de maan reguleerden het dagelijkse leven. In samenhang met de beweging van de zon kwamen de Inca’s ook aan een tijdindeling met jaren en maanden. De kennis van de Inca’s van de sterrenhemel was groot. Nogmaals, dit is niet verwonderlijk wanneer men in ogenschouw neemt hoe helder de sterrennacht hoog in de Andes is. Voor de Inca’s was de melkweg een soort hemelse rivier “Mayu”, de hemelse tegenvoeter van de aardse Urubamba, die stroomt door het hartland van de Inca’s. Beide kwamen tezamen ver voorbij de horizon aan het einde van het universum in de wateren van de grote kosmische zee die de gehele wereld omhulde. De melkweg voorzag  ’s nachts de wolken van het vocht dat nodig was om de regens te laten vallen. Het water verzamelde zich dan weer binnen de bedding van de Urubamba, waarna het weer uitstroomde in de kosmische zee aan het einde van de wereld. De sterren vertelden de Inca’s ook over gebeurtenissen die aanstaande waren. Hoe we dat precies moeten begrijpen is niet geheel duidelijk. Mogelijk betreft het hier waarnemingen van meer meteorologische aard. Van de afzonderlijke constellaties die de Inca’s waarnamen zijn we in ieder geval zeker van de Pleiaden. Deze zijn te vinden in het sterrenbeeld Centaurus. De Inca’s refereerden aan de Pleiaden als de opslagruimte. Deze sterrengroep werd nauw geobserveerd omdat er de tijden voor het planten en het oogsten van het gewas mee kon worden vastgesteld. Scorpio (schorpioen) was voor de Inca’s meer de staart van een slang, terwijl de kop van de schorpioen werd aangezien voor de vleugels van de condor.

Maar belangrijker is natuurlijk de vraag wat de Inca’s verder met hun astronomische kennis (kennis van de astronomie) deden. Voor de bepaling van de juiste tijdstippen om handelingen te verrichten (landbouw) maakten ze dus zeker gebruik van de stand van de belangrijkste hemellichamen. Maar verder moeten wij onze kennis hierover afleiden uit het gebruik van voorwerpen in de tempels (stenen altaren), en uit monolieten opgetrokken “zonnewijzers”, die tijden van zonsopkomst en zonsondergang op de belangrijkste dagen van het jaar aangaven. Daarnaast is er natuurlijk de overlevering.  Probleem met de overlevering is dat deze alleen oraal plaatsvond. Pas na de verovering door de Spanjaarden kwamen er mensen die wat ze zagen en hoorden toevertrouwden aan het schrift.  Natuurlijk, ik noemde ook al de Quipu’s. Het probleem is hier dat er maar erg weinig Quipu’s de tand des tijds hebben doorstaan. In het vorige stukje over de Quipu’s ben ik daar al op ingegaan. Sommigen beweren dat de Inca’s hun kennis van de sterren ook gebruikten voor het doen van weersvoorspellingen. Nu is het bestaan van een volksweerkunde waarin de hemellichamen een rol spelen iets wat we bij alle volkeren wel tegenkomen. Maar het is natuurlijk niet geheel uitgesloten dat de Inca’s in de heldere Andeslucht de voorboden van naderende weersveranderingen al vroeg opmerkten. Alleen zou ik dan niet zo zeer willen spreken van een astronomische toepassing, maar eerder van een alledaagse meteorologische toepassing.

Waar in ieder geval wel zekerheid over bestaat is de wijze waarop de Inca’s de sociale ordening zagen gespiegeld in de hemelse ordening. Voor alles in de zichtbare nachthemel bestond een tegenvoeter in het aardse bereik. De bereiken  van hemel en aarde vormden voor de Inca’s de onderdelen van een stelsel waarop hun hele idee van de ‘wereld’ op was gebaseerd. De Pacha is een concept uit de mythologie van de Inca’s dat staat voor de onderverdeling van ‘de wereld’ in verschillende sferen. Daar waren er drie van: de Hanan Pacha (enigszins onzorgvuldig aangeduid met de kosmos), de Uku Pacha (weer met de nodige aarzeling, de wereld onder ons), en de  Kay Pacha (de zichtbare wereld om ons heen). Maar men moet deze begrippen niet alleen ruimtelijk opvatten. ook temporeel hebben ze betekenis. Zo zou men Kay Pacha kunnen beschouwen als de tegenwoordige tijd, het hier en nu. Hanan Pacha bevatte niet alleen de sterren, de planeten en de sterrenstelsels (de melkweg), maar was ook de verblijfplaats van de goden (Inti, Mama Quilla). Het heeft een zekere tijdloosheid of eeuwigheid. Mensen konden na hun dood in de sfeer van Hanan Pacha terecht komen. Niet vreemd dat de Spaanse missionarissen in hun werk voor een begrip van de ‘hemel’ konden refereren aan Hanan Pacha. De Inca’s dachten dat er verbindingen waren tussen de ‘bovenwereld’ van Hanan Pacha en de alledaagse wereld van Kay Pacha. Die konden geestelijk zijn (daarover valt meer te zeggen dan ik hier kan doen), maar ook waarneembaar, zoals de regenboog of de bliksem. Kay Pacha, de directe zichtbare wereld om ons heen is het domein van het leven van alledag en van de planten, dieren en mensen.

Kay Pacha is daarnaast het terrein van de confrontaties tussen Hanan Pacha en Uku Pacha.  Het is nu verleidelijk om Uku Pacha te zien als volstrekte tegenpool van Hanan Pacha, en hoewel dualistisch denken de Inca’s zeker niet vreemd was, moet betwijfeld worden of Uku Pacha in alles de tegenstelling was van Hanan Pacha. Uku Pacha heeft te maken met de aarde en alles wat zich daarin bevindt. In een gebied dat wordt getroffen door aardbevingen en vulkaanuitbarstingen is het bewustzijn van een inwendige aarde nu eenmaal wat sterker  ontwikkeld dan in andere gebieden. Uku Pacha wordt geassocieerd met de dood maar ook met het nieuwe leven. Dit nieuwe leven komt uit de grond zoals het gewas. De godin van de vruchtbaarheid, Pachamama, heerst hier ook (naast de dood). De Inca’s beschouwden het bewerken van de grond als een inbreuk op de integriteit van het bereik van Uku Pacha, vandaar dat de Inca landbouw werd gekenmerkt door veel rituele gebruiken, waaronder ook offers. Rotsspleten, bronnen en grotten vormden de fysieke toegang tot Uku Pacha, en het is dan ook niet verwonderlijk dat veel rituele handelingen zich hier afspeelden. De geest van de dode mensen kon zich in alle drie de sferen bevinden. Bevond deze zich in Hanan Pacha dan was er vrede over de persoon. Verbleef de geest daarentegen in het domein van Kay Pacha dan waren er nog onvoltooide zaken af te handelen. Uku Pacha, het domein van de dood, werd met de nodige eerbied benaderd. De geesten van mensen die zich hier bevonden konden zich maar beter niet tegen jou  keren.

<wordt vervolgd>

De Inca klassensamenleving

Op de eerste plaats waren er natuurlijk de Inca koningen, de Capacs. De koning mocht er meerdere vrouwen op nahouden. Hoewel er in de meeste gevallen sprake was van erfopvolging, kwam het toch voor dat iemand tot dit ambt werd “benoemd”. De koningen waren almachtig, maar zoals het goede koningshuizen betaamt stond men elkaar nog al eens naar het leven. Denk hierbij aan Huascar en Atahualpa. De koning had om zich heen een entourage van loyale medewerkers, de Curacas.

De Curacas waren de hoge ambtenaren van staat, zoals wij deze nu zouden noemen. Ze namen belangrijke plaatsen in in het bestuur, maar waren natuurlijk wel verantwoording schuldig aan de koning, de Sapa Inca. Veel bestuurstaken hadden te maken met de belastinginning en het onderhoud van de infrastructuur in het rijk. Op een iets lager niveau opereerden weer andere bureaucraten, de Caciques.

De Caciques kan men beschouwen als de leiders van de lokale agrarische gemeenschappen. Zij waren verantwoordelijk voor het onderhoud van het gezamelijke landbouwgebied (denk aan de terrascultuur in het steile Andesgebied), en de lokale inning van de belastingen. Zij streken ook nog wat op voor verleende diensten. De samenleving was opgedeeld in zogenaamde ayllus, gemeenschappen die belast werden naar gelang de grootte van de groep. Ook kregen zij huishoudelijke goederen toegewezen naar rato van hun omvang.  Het systeem van de Caciques kennen we ook uit Spanje, met name Andalusia.

Een heel belangrijke groep vormde de Chasqui. Dit waren de boodschappers in het enorme rijk. Zij vormden een belangrijke schakel in het bestuurlijke systeem. Zij holden over de legendarische  Inca wegen om de berichten in het rijk te verspreiden (mondeling, want de Inca’s kenden niet het schrift). Zij rustten uit, en werden afgelost in zogenaamde Tambo’s, rustplaatsen langs de ‘snelweg’. Een bericht legde ongeveer 250 km af per dag.  De 1500 km tussen Cuzco en Quito werd binnen een week overbrugd. Hoeveel hardlopers aan deze estafette meededen is niet bekend. Het valt moeilijk voor te stellen dat een hardloper meer dan 40 km per dag kon afleggen (gezien het bergachtige terrein). Wanneer er iets van een administratie werd bijgehouden over dit heen en weer geloop dan moet het zijn gebeurd in Quipu. Bij mijn weten is het nog niet gevonden. De tambo’s zijn in de loop van de tijd voor het merendeel verdwenen.

De geschiedenis van Machu Picchu en Vilcabamba

Begin 15e eeuw woonde een etnische groep indianen, de Inca’s, in een klein koninkrijk in en om Cuzco. Dit koninkrijk was als al die andere koninkrijkjes in de Andes en aan de kust. Binnen 100 jaar zou hieruit het grote Incarijk ontstaan dat de Spanjaarden in de 16e eeuw veroverden. De koning van het genoemde kleine koninkrijk was Viracocha Inca. Nu was er in die tijd regelmatig strijd met andere koninkrijkjes. Op een dag naderde  een sterk en machtig leger van het rijk van de Chanca’s het koninkrijk van de Inca’s. Geconfronteerd met het getalsoverwicht van het leger der Chanca’s zou Viracocha daarop de benen hebben genomen. Zijn oudste zoon, Cusi Yupanqui, kennelijk uit ander hout gesneden, wist echter in korte tijd een strijdmacht uit de grond te stampen die de aanval van de Chanca’s op wonderbaarlijke wijze wist af te slaan. Het spreekt natuurlijk vanzelf dat Yupanqui de grote held was geworden. Cusi Yupanqui zette zijn vader af en kroonde zich zelf tot koning van het Incarijk.  Hij veranderde zijn naam in Pachacuti, wat in het Quechua zo iets betekent als: “hij die de aarde weet te bewegen”. Kortom, een man waar rekening mee moet worden gehouden.


Pachacuti Inca

Pachacuti heeft zijn naam zeker eer aan gedaan, aangezien hij praktisch een revolutie in de wereld van de  Andes heeft veroorzaakt. Al snel begon Pachacuti aan het proces van herinrichting van de wereld naar zijn idee. Daar was op de eerste plaats de stad Cuzco die een geweldige gedaanteverandering onderging. Brede boulevards werden aangelegd, grote tempelcomplexen gebouwd. De bouwwerken werden gebouwd in een stijl die karakteristiek zou worden voor de bouwwijze van de Inca’s. Deze bouwwijze is vooral bekend vanwege de perfecte wijze waarop de uitgehakte stenen op- en in elkaar pasten. In feite wordt deze architectuur nog altijd beschouwd als een van de grote wonderen uit de Nieuwe Wereld. Het weerstaan, en uiteindelijk verslaan van het machtigere Chanca volk, was in de ogen van Pachacuti echter onvoldoende om zijn plaats in de geschiedenis te verzekeren. Hij  had zich zelf grotere doelen gesteld. Gebiedsuitbreiding was niet de onbelangrijkste daarvan.  Hij voerde zijn leger aan en trok het gebied van de Vilcanota vallei in waar hij de volkeren van de Cuyo’s en de Tambo’s aan zijn gezag onderwierp. Nogal tevreden over zichzelf achtte hij het zinvol om een koninklijk paleis te bouwen in het centrum van het kleine koninkrijkje van de Cuyo’s, in Pisac, en een nog groter paleis in Ollantaytambo, in het gebied van de Tambo’s. Men zou de jonge koning anders misschien vergeten, niet waar?

Pachacuti had zijn twee buitenverblijven vooral bedacht voor het onderbrengen van zijn nakomelingen. Men moet bedenken dat Inca-koningen altijd zeer bezorgd zijn voor de lijn van mogelijke opvolgers. Aangezien het begrip monogamie niet in hun denkkaders voorkwam is het probleem  al gelijk minder groot. In feite weerhoudt niets een Incavorst om een grote omvangrijke familieclan, een Koninklijke panaca , te stichten. Om deze familie te kunnen voeden is een betrekkelijk groot areaal nodig in de directe omgeving van de woonverblijven van de familie. Daar moesten de lokale boeren in dienst van de vorst dus voor zorgen. In de regel levert dat geen problemen op. Doordat Pachacuti de centra van de onderworpen koninkrijken had aangewezen voor deze doeleinden werd nog eens te meer benadrukt hoe groot het prestige van de nieuwe vorst wel was. Maar Pachacuti was nauwelijks tevreden. Hij wilde meer, en hij zorgde ervoor dat hij dat ook kreeg. Het volgende gebied dat hij bij zijn rijk voegde was dat van de Vilcabamba vallei, meer naar het noorden. Ook hier moest weer een nederzetting worden gebouwd ter meerdere eer en glorie van de grote vorst. De plaats van de nieuwe nederzetting was gelegen in de buurt van de enige brug over de Urubambarivier in het steile gebied, de Chuquichaca brug. Het werd een nederzetting op een hooggelegen richel op de flank van een steile berg. De Inca’s noemde deze plaats Picchu, wat zoveel betekent als piek, of hoge plaats. Ook hier vormde de citadel en de satelliet nederzettingen weer de planmatige uitwerking voor een nieuw privé  onderkomen van de koninklijke familie. En opnieuw werden kosten nog moeite gespaard om het plan in de meest indrukwekkende vorm uit te werken. De beste architecten uit het rijk werden aan het werk gezet, en de grote stenen werden in niet aflatende stromen aangevoerd. Maar ook allerlei materialen voor de versiering van de nederzetting moesten bij elkaar worden gebracht. Het resultaat mocht er dan ook wezen. Machu Picchu, want daar hebben wij het inmiddels over, moet een werkelijk fantastisch uitziende nederzetting zijn geweest.  De stad toornde, volgens de overlevering, stralend wit uit boven de groene jungle. Hoewel Machu Picchu ligt op een berg (2800 meter hoog) heeft het een klimaat dat aanzienlijk milder is dan dat van Cuzco. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat Machu Picchu dus het favoriete buitenverblijf werd van Pachacuti en zijn directe opvolgers. Een soort Camp David eigenlijk. Ik kom er dadelijk op terug. Maar er is meer.

Tot nu toe hebben we het vooral gehad over de gebiedsuitbreidingen in de directe omgeving van het oude Incakoninkrijkje. Maar Pachacuti wist dat om werkelijk een plaats te verdienen in de wereldgeschiedenis men meer in zijn mars moet hebben. In een veldtocht die zijn legers meer dan 1000 kilometer verder naar het zuiden bracht veroverde hij de gehele Boliviaanse Altiplano, en belangrijker misschien, de gebieden rond het Titicacameer en het oude Tihuanaco. Zijn zoon Tupac Inca maakte het werk in zuidelijke richting af en trok de grens ten zuiden van het huidige Santiago in Chili.  In noordelijke richting trok Pachacuti met zijn manschappen ten strijde tegen het machtige Chimurijk, gelegen aan de noordwestelijke kust.  Hij slaagde er in ook dit rijk te onderwerpen. In relatief korte tijd was hij er in geslaagd het Incarijk uit te breiden van een klein gebied in de onmiddellijke nabijheid van Cuzco tot een gebied dat reikte van het zuiden van Bolivia tot het uiterste noorden van Peru, en van de Andes tot aan de kust.  Talloze etnische groepen waren in dit rijk verenigd onder de heerschappij van een relatief kleine elite die behoorde tot de etnische Inca’s.


Pachacuti noemde zijn rijk Tawantinsuyu, wat zoveel betekent als “de vier gebieden verenigd”. Deze vier gebieden waren: Chinchaysuyu, Cuntisuyu, Collasuyu en Antisuyu. De hoofdstad Cuzco lag precies daar waar de vier gebieden bij elkaar komen, een soort vier landenpunt dus. Pachacuti en zijn zoon Tupac Inca hebben waarlijk een groot rijk gesticht. Soms was dreigen, chantage, en onderhandelen voldoende, echter meer dan eens werd bloedig geweld toegepast. In de onderworpen gebieden werden de bewoners verplicht belasting af te dragen. In elk gebied werd een lokale Inca stadhouder geïnstalleerd. Wanneer de plaatselijke elite haar medewerking verleende dan mocht zij meestal haar geprivilegieerde positie ten opzichte van de gewone bevolking behouden.  Maar bestond die bereidheid tot medewerking niet, dan werd deze lokale elite met haar aanhang volledig van de aardbodem geveegd. Jazeker, de Inca’s konden meedogenloos zijn. De gewone mensen, de boeren dus, hadden natuurlijk helemaal niets in te brengen. Zij waren als het gewas dat zij verbouwden. Verplicht als zij waren om belasting te betalen aan de Inca autoriteiten, waren zij voor deze autoriteiten  niet meer dan goederen. Zaken waarover men kon beschikken.

Landbouw en veeteelt waren natuurlijk erg  belangrijk, en bovendien zeer hoog ontwikkeld. In de Andes werden niet minder dan 5000 verschillende aardappelsoorten verbouwd. Grote kuddes alpaca’s, lama’s en vicognes voorzagen de mensen van wol en vlees. Voor de Inca die heerste over de boeren  betekende dit gegarandeerde rijkdom. Maar laat ik terugkeren naar mijn verhaal over Machu Picchu en Vilcabamba. Het complex dat wij nu kennen als de archeologische site Machu Picchu is indertijd zorgvuldig bedacht en geconstrueerd. De plek moest aan een paar belangrijke voorwaarden voldoen.

Op de eerste plaats moest de locatie imponeren. Hij moest van afstand zichtbaar zijn, en anderzijds moest men vanaf de nieuwe citadel ruim zicht hebben over de omgeving. Verder moest de plaats onneembaar zijn. Niet dat Pachacuti veel te vrezen had van vijanden, maar Machu Picchu zou natuurlijk niet gebouwd worden voor een enkele generatie van Inca-heersers. De ligging op de berg maakte dat de citadel niet snel was te veroveren. Men moet bedenken dat de Spanjaarden waarschijnlijk ook nooit een voet in de citadel hebben gezet. Dat is niet alleen te verklaren vanwege het feit dat de latere Inca’s de citadel zelf hebben ontruimd en verlaten.  De Spanjaarden hebben kosten nog moeite gespaard om alle plaatsen van waaruit mogelijk verzet viel te verwachten te veroveren en te plunderen. Of Hiram Bingham werkelijk de eerste mens is geweest die na een kleine 400 jaar zijn voetstappen heeft gezet in Machu Picchu is natuurlijk niet met zekerheid te zeggen, maar het zegt genoeg dat Machu Picchu tot aan het begin van de 20e eeuw eigenlijk een onbekend oord is gebleven. Ik kom hier later op terug.

Voordat de stad kon worden gebouwd moest eerst een deel van de berg worden afgevlakt.  Tegelijkertijd werd er een stevige fundering gelegd van granieten stenen die de toekomstige bouwwerken moest dragen. Deze operatie alleen maakt al dat de Inca’s met recht de grootste bouwmeesters van Zuid-Amerika mogen worden genoemd. De Inca ingenieurs maakten gebruik van een bron boven op de berg om een complexe waterleiding in de stad aan te leggen. Maar liefst 16 indrukwekkende fonteinen hebben van dit waterbouwkundige werk deel uit gemaakt. Daarnaast waren er natuurlijk nog veel meer kleinere fonteintjes, waarvan hier een afbeelding.

Machu Picchu Fountain

Ambachtslieden en vakmensen uit het hele land werden naar Machu Picchu gedirigeerd waar zij onder leiding van architecten en ingenieurs werkten aan de bouw van de stad. Om de stad te kunnen uitrusten met de laatste snufjes van Inca-technologie, werkten astronomen, zij aan zij met metselaars en steenhouwers. De tempels werden voorzien van meetinstrumenten waarmee de belangrijkste tijdstippen in het astronomische jaar, de solstitia en de equinoxen, met grote nauwkeurigheid konden worden vastgesteld. Andere werkers waren bezig met het aanleggen van de wegen die Machu Picchu moest verbinden met andere belangrijke plaatsen in het land, waaronder natuurlijk de hoofdstad Cuzco, en de eveneens nieuw te bouwen steden Ollantaytambo, Vitcos, Vilcabamba  en Pisac.  Weer andere werklieden waren aan het werk gezet om grote terrassen aan te leggen voor de verbouw van voedsel voor de toekomstige bewoners van de nieuwe steden. In korte tijd werd zo een deel van het junglegebied getransformeerd tot cultuurland. Rond 1455 was  Machu Picchu gereed om de eerste bewoners te huisvesten. Het ging daarbij, zoals al eerder gezegd om mensen uit de familieclan van Pachacuti. Het lijdt geen twijfel dat de intocht van Pachacuti in de citadel met veel uiterlijk vertoon gepaard ging. Hij moet op dat moment zo wat de climax hebben bereikt van wat een “eenvoudige” Incakeizer kan bereiken.  De karakteristieke wolkenformaties zullen in die tijd ook wel om de kegel van de berg en de stad hebben gehangen, maar de daken kleurden fel geel, en de stenen gebouwen waren helder wit van kleur. De gebouwen waren gebouwd in de karakteristieke Incastijl, waarbij de stenen heel precies op elkaar pasten. Men moet bedenken dat het daarbij soms om stenen gaat met een gewicht van 10.000 tot 15.000 kilo, met de afmeting van een personenauto. Hoewel het gebied regelmatig wordt getroffen door krachtige aardbevingen is het juist deze bouwstijl die de gebouwen daarvoor relatief onkwetsbaar heeft gemaakt.

Zoals al eerder is opgemerkt moet men zich realiseren dat de hele stad primair diende als privé onderkomen  voor de keizer en zijn gevolg. Dat betekent dat de meeste gewone mensen er ook nooit kwamen. Het is zelfs de vraag of zij weet hadden van het bestaan van MP.  Het water werd van de bergtop geleid naar de paleizen van de Incavorst. Deze wist zich daarbij verzekerd van het helderste en zuiverste water voor zijn zwembad en zijn badvertrekken. Het was ook in MP dat Pachacuti zijn gasten ontving. Grote karavanen met lama’s en andere lastdieren brachten het voedsel naar deze plek. Juist buiten de citadel bevond zich een soort loodsgebouw waar de handelskaravanen werden gelost, en waar de voedselvoorraden werden opgeslagen. Maar niet alleen voedsel werd aangevoerd. Het behoeft geen betoog dat een pronkstad met zulke belangrijke bewoners ook veel edelmetaal en edelstenen nodig heeft. Van overal in het land kwam het goud, zilver en smaragd naar Machu Picchu. Tijdens zijn verblijf in Machu Picchu moest de vorst natuurlijk wel op de hoogte blijven van belangrijke staatszaken. Chasqui boodschappers renden waarschijnlijk af en aan, van MP naar Cuzco en terug. Maar de belangrijkste adviseurs van de keizer verhuisden mee wanneer de vorst naar zijn buitenverblijf ging. Ik heb MP daarom ook wel eens het Camp David van de Sapa Inca genoemd, genoemd naar het weekeindverblijf van de Amerikaanse president, juist buiten Washington in de frisse lucht van de heuvels van Maryland. Het klimaat was mild, heel anders dan in het koude Cuzco. Het is duidelijk dat Pachacuti graag in MP verbleef. Maar ook de entourage, de lakeien, zal ik maar zeggen, en de raadsheren, genoten volop van de privileges die zij hier genoten. Ik ben natuurlijk helemaal niet deskundig op dit gebied, maar het schijnt mij wel eens toe dat wat minder nadruk op pracht en praal, en wat meer serieuze belangstelling voor staatszaken (die er werkelijk toedoen), het Incarijk mogelijk een langer leven hadden beschoren. Want ga maar na, eigenlijk heeft het grote Incarijk maar drie generaties bestaan (Pachacuti, Tupac Inca, en Huayna Capac). Tijdens het bewind van Huascar en Atahualpa viel het ten prooi aan een burgeroorlog die de val van het Incarijk zeer zeker heeft bespoedigd. Daarnaast waren de onduidelijke erfopvolging, en het hele gedoe met de panacas (familieclans) van de vorst immer aanwezige  bronnen van instabiliteit.
Het einde van Machu Picchu

Hoeveel mensen tijdens de hoogconjunctuur in Machu Picchu leefden weet ik niet. Het gebied in de directe omgeving dat in feite als ‘graanschuur’ moest dienen leverde waarschijnlijk wel genoeg op om de bevolking te voeden. Maar het waren de gebeurtenissen in de rest van het rijk die een belangrijker stempel op de voorspoed in de stad drukten. De hoofdstad van het grote rijk, Cuzco lag in onze afstandsbegrippen dan niet ver af, voor de Inca’s betekende het nog altijd een paar dagen reizen.  Hoe lang Machu Picchu een belangrijke rol heeft gespeeld binnen het Incarijk weten we niet. Ook de vraag of Machu Picchu vanuit bestuurskundig oogpunt wel zo belangrijk was valt niet goed te beantwoorden. De karakterisering van MP als het zomerverblijf van de Sapa Inca geeft daar ook geen eenduidig antwoord op. Feit is in ieder geval dat de Inca’s zelf de stad als het ware ook weer hebben ontbonden. Machu Picchu is niet ten prooi gevallen aan militaire veroveringen van de vijanden van de Inca’s.  Waarom hebben de Inca’s de stad zelf weer verlaten?

Tegen de tijd dat de Spanjaarden Cuzco binnenvielen was Machu Picchu waarschijnlijk al verlaten.  De leden van de panaca, de koninklijke familie dus, keerden waarschijnlijk terug naar Cuzco, ter verdediging van de stad. De bedienden volgden waarschijnlijk in hun voetsporen, of zij keerden terug naar hun oorspronkelijke woonplaatsen. Het moet een chaotische tijd zijn geweest tijdens de invasie van de Spanjaarden. Het is waarschijnlijk dat alle kostbaarheden van Machu Picchu  zijn meegenomen  door  de bewoners die de citadel verlieten.  De citadel was daarom waarschijnlijk ook niet interessant voor de Spanjaarden. Of dezen ooit de plaats hebben betreden mag dan ook worden betwijfeld. Daarna zorgde de uitbundige natuur ervoor dat de citadel al snel werd overwoekerd. Als gevolg daarvan  werd de citadel onzichtbaar, onzichtbaar voor wie dan ook beneden in het dal van de rivier voorbijging.  Dat was het einde van Machu Picchu.

Het verhaal dat Machu Picchu de verloren hoofdstad van het Incarijk was is vooral door Hiram Bingham in de wereld gebracht. Die laatste hoofdstad van het Incarijk was Vilcabamba. Voordat Vilcabamba in 1572 door de Spanjaarden werd ingenomen heeft Tupac Amaru de stad laten ontruimen en platbranden. Feit is dat Hiram Bingham ook de resten van Vilcabamba heeft gezien. Hoewel in de kronieken van de Spanjaarden viel te lezen dat de laatste Inca koning, Tupac Amaru, daar in Vilcabamba zijn laatste schuilplaats heeft gehad, beeldde Hiram Bingham zich in dat die “verloren stad van de Inca’s” veel respectabeler moet zijn geweest. Vilcabamba was vooral een strategisch onderkomen voor de laatste Inca’s van Tupac Amaru. Een schuilplaats in het oerwoud van waaruit  zij hun guerrilla-oorlog  tegen de Spanjaarden voerden. Weliswaar een onderkomen voor duizenden soldaten, maar geen magistrale hoofdstad. Dus toen Hiram Bingham Machu Picchu ontdekte stond voor hem vast dat hij nu de laatste hoofdstad van het Incarijk had ontdekt. De waarheid is dus anders.



  1. Dit bericht is hierheen gezonden omdat de maker niet in staat was om een reactie op een reactie te geven.
    Reactie op reactie aan tekst Grensgebieden dd. 12.2.08:

    1. Alleredelachtbaarste Athahualpa,
    U hebt natuurlijk volkomen gelijk. Ik bedoel niet de geografische grensgebieden (er bestaat een log met “mijn” naam en die is van het Vlaams Blok; dat zegt wat mij betreft genoeg), maar de onzichtbare grensgebieden, zoals bijvoorbeeld die tussen werkelijk iets geloven en zèggen dat je iets gelooft. Als je met dat laatste de brandstapel kunt ontlopen, is het weliswaar begrijpelijk dat dit grensgebied betreden wordt, maar of het nastrevenswaardig is blijft de vraag. Maar denkt u hier niet teveel over na, en geniet van uw buitenverblijf.
    ps Die Spanjaarden hebben overigens aardige apparaatjes waar de lama’s mee op afstand gehouden kunnen worden. Vraag hen er eens naar

  2. Als eerste dikke proficiat voor deze prachtig samengestelde site, echt chapeau.

    En ten tweede gewoon veel informatie é.

    behalve dat het in de ik vorm wordt geschreven, maar dat natuurlijk om dat ‘jij’ die persoon bent om het meer leuker te maken, zeg maar.

  3. Greetings from Australia. You helped me with my university assignment. Thank so much.

  4. […] […]

  5. Goed werk. Surf ook eens naar Nova’s The Great Inca Rebellion. Interessante visie op het Beleg van Lima van Graham Townsley.

  6. hallo, erg interessante site dit, maar ik ben op zoek naar zonnesymbolen afbeeldingen van de Ica’s, het is voor een paranormale zoektocht naar een Inca of Maja stamhoofd. kun je mij hiermee helpen?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen. logo

Je reageert onder je account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )


Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: